লেখক: মহম্মদ তালহা আমিন
ছুলেমা খাতুন (১৮৮০–১৯৫১) আছিল এগৰাকী ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আৰু আফগান মূলৰ অসমীয়া মহিলা। ছুলেমা খাতুন অসমৰ অল্প-পৰিচিত কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ মহিলা স্বাধীনতা সংগ্ৰামীসকলৰ মাজত এগৰাকী, যাৰ সাহস আৰু দৃঢ়তাই অঞ্চলটোৰ বিৰোধী আন্দোলনত অসমীয়া মুছলমান মহিলাসকলৰ বহু সময়ে উপেক্ষিত ভূমিকা স্পষ্ট কৰি তোলে। তেওঁৰ সঠিক জন্ম বৰ্ষ অজ্ঞাত, যদিও প্ৰায় ১৮৮০ চনৰ আশেপাশে হোৱা বুলি অনুমান কৰা হয়। এতিয়া প্ৰথমে তেওঁৰ বংশ-পৰিচয় আৰু ব্যক্তিগত জীৱন সম্পৰ্কে আলোচনা কৰোঁ আহক।
ছুলেমাৰ পিতৃ আছিল হাফিজাউল্লাহ নৱাব চাহেব, যিজন পেচাত ব্যৱসায়ী আছিল। হাফিজাউল্লাহৰ নাম সম্পৰ্কে কিছু অনিশ্চয়তা আছে। এতিয়া আলোচনা কৰা হওক কেনেদৰে হাফিজাউল্লাহৰ পিতৃ অসমলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল। মৌখিক পৰম্পৰাৰ পৰা জনা যায় যে কাশ্মীৰত, যি শিখ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত আছিল, আফগান দুৰ্ৰানী জনজাতিৰ তিনিজন ভাতৃ বাস কৰিছিল। দুৰ্ৰানীসকল আফগানিস্তানৰ দুটা আটাইতকৈ ডাঙৰ পশতুন জনজাতি গোটৰ ভিতৰত অন্যতম। মহাৰাজা ৰঞ্জিত সিংহৰ দিনত এই তিনি ভাতৃক — হাজৱাৰী, বাজৱাৰী আৰু দৰবাৰীক, তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰশাসনিক বিষয়া হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল। কিন্তু অজ্ঞাত কোনো কাৰণত ৰঞ্জিত সিংহৰ সৈতে মতানৈক্য হোৱাৰ বাবে হাজোৱাৰী আৰু বাজোৱাৰী কাশ্মীৰ এৰি বৰ্তমান অসমৰ নগাঁও জিলালৈ স্থানান্তৰিত হয়। আনহাতে দৰবাৰী শিখ সাম্ৰাজ্যতেই থাকি ৰাৱালপিণ্ডীত বসবাস কৰিছিল। হাজোৱাৰীয়ে লাহে লাহে অসমীয়া সমাজত মিলি গৈ অসমীয়া ভাষা ক’বলৈ আৰম্ভ কৰিছিল, আৰু এই হাজোৱাৰীয়েই আছিল ছুলেমা খাতুনৰ ককা। বাজোৱাৰীয়ে হাজোৱাৰীৰ পৰা পৃথক হৈ বৰ্তমান বাংলাদেশৰ কোনো এটা স্থানত গুচি গৈ বসতি স্থাপন কৰিছিল। এই ঘটনাসমূহ প্ৰায় ১৮৩০ আৰু ১৮৫০ চনৰ মাজত সংঘটিত হৈছিল।
ছুলেমা খাতুনে নিজৰ ব্যৱসায়ী পিতৃৰ বাবে এক ধনী সমাজত ডাঙৰ হৈছিল। পিছত তেওঁক খোৱাজা আহছানুল্লাহৰ পুত্ৰ — মুহাম্মদ আউলীৰ সৈতে বিবাহ দিয়া হৈছিল। তেওঁৰ স্বামী ১৯১৬ চনত মৃত্যু হয়, তাৰ পিছত তেওঁ মুহাম্মদ আউলীৰ সকলো সম্পত্তি উত্তৰাধিকাৰী হিচাপে লাভ কৰে। তেওঁ নগাঁওত এজন স্থানীয় জমিদাৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়। তেওঁৰ এক ডজন হাতী আছিল আৰু তেওঁৰ ধন-সম্পত্তিৰ মূল্য কোটি কোটি টকাৰ বুলি কোৱা হয়। ছুলেমা খাতুন চুফীবাদ আৰু হানাফীবাদৰ অনুগামী আছিল। তেওঁ মইনুদ্দিন চিষ্টিক অতি অধিক ভক্তিৰে মানিছিল। মহম্মদ আউলীৰ বিষয়ে জানিবলৈ সাপ্তাহিক মুজাহিদ ২৭ জুন – ৩ জুলাইৰ কাকতত প্ৰকাশিত ‘মহম্মদ আউলী আৰু ঢকাইপট্টি জামে মছজিদ’ প্ৰবন্ধটো পঢ়ক।
১৯২১ চনৰ ২৩ আগষ্টত মহাত্মা গান্ধী নগাঁৱত উপস্থিত হয়। অসহযোগ আন্দোলন (নণ কোঅপাৰেচন মুভমেন্ট)ৰ অংশ হিচাপে ১৯২১ চনত মহাত্মা গান্ধীয়ে অসম ভ্ৰমণ কৰিছিল। ঘোঁৰাগাড়ীত উঠি চহৰখনৰ মাজেৰে যাত্ৰা কৰি মৌলানা মহম্মদ আলীৰ কাষত এখন ৰাজহুৱা সভাত গান্ধীয়ে ভাষণ দিয়ে। তথাপিও, অঞ্চলটোৰ পৰিৱেশ ভয় আৰু উত্তেজনাৰে ভৰা আছিল। অসমবাসীয়ে তেওঁলোকক আশ্ৰয় দিবলৈ ভয় কৰিছিল, কিয়নো ব্ৰিটিছ বিষয়াসকলে ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদীসকলক সহায় কৰা যিকোনো ব্যক্তিক শাস্তি দিব বুলি জনা গৈছিল। মহাত্মা গান্ধী বা তেওঁৰ সংগীসকলক আশ্ৰয় দিয়া কাৰ্য ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। সমাজত চলি থকা ভয়ৰ মাজতো ছুলেমা খাতুনে অসাধাৰণ সাহস প্ৰদৰ্শন কৰিছিল। আনসকলৰ দৰে শাস্তিৰ ভয়ত আতংকিত নহৈ, ছুলেমা খাতুনে নিৰ্ভয়ে মহাত্মা গান্ধী আৰু তেওঁৰ সংগীসকলক নিজৰ ঘৰত আশ্ৰয় দিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। তেওঁৰ এই নিৰ্ভীক পদক্ষেপ অসমৰ ইতিহাসত দেশপ্ৰেমৰ এক প্ৰতীক হিচাপে পৰিগণিত হয়, যিয়ে দেখুৱায় যে সাধাৰণ নাগৰিকসকলেও ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ছুলেমাৰ কন্যা – হাফিজা খাতুনে (মোৰ দেউতাৰ নানি) বর্ণনা কৰা মতে, গান্ধীয়ে তেওঁক কোলাত লৈ নিজৰ হাতেৰে গাখীৰ খুৱাইছিল।
১৯২০ দশকত, মহম্মদ আলী জিন্নাৰ ভনীয়েক — ফাতিমা জিন্নাহে অসম ভ্ৰমণ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। সেই সময়ত, ইতিহাস অনুসাৰে, তেওঁ জিন্নাৰ মতৰ সৈতে একমত নাছিল। কিন্তু তেওঁ অসম ভ্ৰমণ কৰাৰ বিষয়ে স্পষ্ট তথ্য পোৱা নাযায়। ফাতিমাই লক্ষ্য কৰিছিল যে স্থানীয় লোকসকলৰ ঘৰবোৰ তেওঁৰ থাকিবলৈ পৰ্যাপ্ত পৰিষ্কাৰ নাছিল। কিন্তু অলপ চোৱাৰ পিছত তেওঁ ছুলেমা খাতুনৰ ঘৰটো যথেষ্ট উপযুক্ত বুলি ভাবি তাতে থাকিবলৈ সিদ্ধান্ত লয়। ছুলেমাই তেওঁক অতি আদৰ কৰিছিল, তাজা ছাগলীৰ গাখীৰ আগবঢ়াইছিল আৰু তেওঁৰ সকলো প্ৰয়োজনৰ যত্ন লৈছিল।
এই ঘটনাসমূহৰ উপৰিও, ছুলেমা খাতুনৰ জীৱনৰ সৈতে জড়িত বহু কাহিনী আছে। কোৱা হয় যে তেওঁ মূলতঃ নগাঁৱৰ মৰিকলং অঞ্চলত বাস কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ জীৱনত এক দুখজনক পৰিবৰ্তন আহে যেতিয়া তেওঁৰ নিজৰ ভতিজাই তেওঁক প্ৰতাৰণা কৰি তেওঁৰ সকলো ধন-সম্পত্তি জব্দ কৰি লয়। ফলস্বৰূপে, তেওঁক ঢকাইপট্টিলৈ স্থানান্তৰিত হ’বলৈ বাধ্য কৰা হয়। কোৱা হয় যে তেওঁক অন্যায় কৰা সেই ভতিজাজনে পিছত অত্যন্ত কৰুণভাৱে মৃত্যুবৰণ কৰে, অতিৰিক্ত তেজ বমি কৰি। এই কাহিনীটো স্থানীয় লোকসকলে প্ৰায়ে “কৰ্মফল”ৰ এক উদাহৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰে।
নগাঁও চহৰৰ বিভিন্ন মানুহৰ পৰা এটা লোককথা শুনিছোঁ। ছুলেমা খাতুনৰ ৫ গৰাকী কন্যা আছিল। এগৰাকী কন্যা অত্যধিক ধুনীয়া আছিল, আৰু এটা জিন তাইৰ প্ৰেমত পৰিল। জিনে তাইক লাভ কৰাৰ বিনিময়ত সোণেৰে ভৰা এটা কলহ আগবঢ়াইছিল। কিন্তু ছুলেমা লোভী নাছিল। তেওঁ জিনটোৰ প্ৰস্তাৱ প্রত্যাখ্যান কৰিছিল, যাৰ ফলত জিনটো বৰ খঙাল হৈ পৰে। খংত জিনে এক ভয়ংকৰ ভূমিকম্প সৃষ্টি কৰাই দিয়ে। ভূমিকম্পৰ বাবে কলহটো পিছফালৰ চোতালৰ পুখুৰীটোত সোমাই চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হৈ গ’ল। কিছুমান লোকে পুখুৰীত কলহটো টানি নিয়া চিন নিজে দেখা বুলি জনাইছে। যদিও এই লোককথাটোৰ সত্যতা নিশ্চিত নহয়। এই ঘটনাৰ পিছত ছুলেমা আৰু তেওঁৰ পাঁচগৰাকী কন্যা নিজৰ ফৌজদাৰীপট্টিৰ ঘৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।ফৌজদাৰীপট্টিৰ ঘৰটো ১৯২১-২২ চনৰ আশে-পাশে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু আজিও ঘৰটোৰ এটা অংশ থিয় হৈ আছে।
ছুলেমাই কেৱল অসমীয়া ভাষাহে কৈছিল। কোনোৱে অনুমান কৰিব নোৱাৰিছিল যে তেওঁ আফগান বংশৰ আছিল। তেওঁ প্ৰায়ে মেখেলা-চাদৰ পিন্ধিছিল, যি অসমৰ মহিলাসকলৰ সাংস্কৃতিক কাপোৰ। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে তেওঁ আৰু তেওঁৰ পৰিয়ালে অসমীয়া সংস্কৃতিক সম্পূৰ্ণৰূপে আকোৱালি লৈছিল। ১৯৫১ চনত ছুলেমা খাটুনৰ মৃত্যু হয়। তেওঁ এগৰাকী ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰামী। ছুলেমা খাতুনৰ জীৱনৰ কাহিনীয়ে সাধাৰণ নাৰীৰ দৃঢ়তা প্ৰতিফলিত কৰে, যিসকলে সামাজিক বাধা আৰু সীমিত স্বীকৃতিৰ মাজতো ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে থিয় দিছিল আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ অসমীয়া মুছলমান নাৰীৰ সাহস আৰু দেশপ্ৰেমৰ এক উজ্জ্বল
উদাহৰণ।