অসমীয়া সাহিত্য আৰু বাঘ হাজৰিকা
লেখক: মহম্মদ তালহা আমিন বৰুৱা
অসমৰ ইতিহাস আৰু সাহিত্য একে সূত্ৰত গঁথা দুটা ঐতিহ্য। যুগে যুগে অসমৰ বীৰত্বগাথা, লোককথা আৰু ঐতিহাসিক ব্যক্তিত্বসমূহে অসমীয়া সাহিত্যক সমৃদ্ধ কৰি আহিছে। এই সাহিত্যিক পৰম্পৰাত বাঘ হাজৰিকা এক উল্লেখযোগ্য নাম। বাঘ হাজৰিকা আছিল ১৭শ শতিকাৰ আহোম ৰাজ্যৰ এজন যোদ্ধা। তেওঁৰ প্ৰকৃত নাম আছিল ইছমাইল ছিদ্দিক। আহোম ৰাজ্যৰ সেনাবাহিনীত তেওঁ হাজৰিকা পদত অধিষ্ঠিত আছিল। তেওঁৰ অসাধাৰণ সাহস আৰু যুদ্ধকৌশলৰ বাবে তেওঁ “বাঘ হাজৰিকা” নামে খ্যাতি লাভ কৰে। মোগলসকলৰ সৈতে হোৱা যুদ্ধত বাঘ হাজৰিকাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। গতিকে আজি অসমীয়া সাহিত্যত বাঘ হাজৰিকাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰোঁ আহক।
বাঘ হাজৰিকাৰ আটাইতকৈ পুৰণি জ্ঞাত সাহিত্য হৈছে ১৫০ বছৰতকৈও অধিক পূৰ্বে প্ৰকাশিত ড° ঔৰংশ্বাহৰ কবিতা। ড° ঔৰংশ্বাহ বাঘ হাজৰিকাৰ বংশধৰ। তেওঁৰ কবিতাটোত বাঘ হাজৰিকাৰ জীৱন যাত্ৰাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে — ৰমণি গভুৰুৱে অসমলৈ পঠোৱা, অসমত বসতি স্থাপন কৰা, হাজৰিকা হিচাপে নিযুক্তি পোৱা আৰু লাচিত বৰফুকনক মোগল আক্ৰমণকাৰীৰ সৈতে যুঁজ দিয়াত সহায় কৰাত তেওঁৰ ভূমিকা। এই কবিতাটোত কবিয়ে সমগ্ৰ বাঘ হাজৰিকাৰ ইতিহাস উজ্জ্বলভাৱে বৰ্ণনা কৰিছে। যোৱা বছৰ প্ৰকাশিত জাৰিদ হুছেইন ডাঙৰীয়াৰ বাঘ হাজৰিকা বিষয়ক গ্ৰন্থখনত ড° ঔৰংশ্বাহৰ কবিতাটো আৰু ইয়াৰ সম্পৰ্কীয় সবিশেষ বিচাৰি পালোঁ।
মহেন্দ্ৰ বৰঠাকুৰ (১৯৩৫-২০০৫) আছিল এজন অসমীয়া শিক্ষক, নাট্যকাৰ, নাট্য-প্ৰযোজক, গুৱাহাটী দূৰদৰ্শন কেন্দ্ৰৰ সহকাৰী সঞ্চালক। মহেন্দ্ৰ বৰঠাকুৰে শতাধিক নাট্য-নাটক ৰচনা কৰিছিল। তেওঁৰ এখন ভ্ৰাম্যমাণ থিয়েটাৰ নাটক আছিল ‘বাঘ হাজৰিকা’ যি ১৯৮০ চনত অভিনয় কৰা হৈছিল।
ভীমকান্ত কোঁৱৰ (১৯৪০-২০২২) আছিল এজন অসমীয়া শিক্ষাবিদ, সমাজ সংগঠক আৰু গান্ধীবাদী নেতা। সদৌ অসম মইনা পাৰিজাতে তেখেতক ‘শিশুবন্ধু’ উপাধি প্ৰদান কৰিছিল৷ এই ভীমকান্ত কোঁৱৰে একাধিক স্মৃতিগ্ৰন্থ লিখিছিল। তেওঁৰ এখন স্মৃতিগ্ৰন্থ আছিল ‘বাঘ হাজৰিকা’ যি ২০০৪ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
অসমীয়া কণ্ঠশিল্পী — তৰুণ তন্ময়ে ২ ফেব্ৰুৱাৰী, ২০১৯ চনত মুকলি কৰিছিল ‘বাঘ হাজৰিকা’ শীৰ্ষক এটি গীত। এই গীতটিৰ জৰিয়তে মোগলৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াৰ বাবে বাঘ হাজৰিকাক শ্ৰদ্ধাঞ্জলি জনোৱা হৈছে।
অনিশ গোখলে সমকালীন ভাৰতীয় ঐতিহাসিক উপন্যাস সাহিত্যৰ এজন উল্লেখযোগ্য নাম। গোখলেৰ উপন্যাসসমূহত ঐতিহাসিক সত্য, ৰাষ্ট্ৰীয় চেতনা আৰু নাটকীয় বৰ্ণনাশৈলীৰ সফল সমন্বয় দেখা যায়। গোখলে তেওঁৰ ২০২২ চনত প্ৰকাশ পুৱা উপন্যাস ‘Lachit the Indomitable: The Story of Assam’s Greatest Hero’ (লাচিত অদম্য: অসমৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ নায়কৰ কাহিনী) বাঘ হাজৰিকাৰ ভূমিকাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। বাঘ হাজৰিকাই অনিশ গোখলেৰ উপন্যাসখনৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰিত্ৰ হিচাপে দেখা দিয়ে। মন কৰিবলগীয়া যে অনিশ গোখলে তেলেংগানাৰ হায়দৰাবাদৰ এজন মাৰাঠী লেখক। তেওঁ নিজৰ ৰচনাসমূহ ইংৰাজী ভাষাত লিখে।
শ্বৰীফা খাতুন চৌধুৰী অসমৰ এগৰাকী বিশিষ্ট কবি আৰু ঔপন্যাসিক। শ্বৰীফা খাতুন চৌধুৰীয়ে ২০২২ চনত ‘ইতিহাসৰ কবৰস্থান’ শীৰ্ষক কবিতা ৰচনা কৰিছিল য’ত তেওঁ বাঘ হাজৰিকাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। “হেৰাই যায় বাঘ হাজৰিকা, হেৰাই যায় জয়মতী’ৰ দৰে, সঁচা মানুহৰ ইতিহাস” কবিতাটোৰ শাৰী। শেহতীয়াকৈ মত্তকীনুৰ ৰেহমান নামৰ এজন কবিৰ কবিতা পঢ়িলোঁ যি ২০২৫ চনত ইংৰাজীত ‘The Roar of the Indigenous’ প্ৰকাশ পাইছিল। “O Bagh Hazarika! Rise from history’s shade, Unsheathe your fury—let steel decide fate!” কবিতাটোৰ শাৰী।
মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকা নামৰ এজন বিখ্যাত কবি আছিল, তেওঁ বাঘ হাজৰিকাৰ বংশধৰ আছিল। ইয়াৰ কাৰণেই মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকাৰ বিষয়ে লিখা বেছিভাগ জীৱনী লেখকে, বাঘ হাজৰিকাৰ সৈতে তেওঁৰ সম্পৰ্কৰ কথা উল্লেখ কৰে। যোৱা বছৰ গুৱাহাটী টাইমছত প্ৰকাশিত মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকাৰ জীৱনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰি এটা প্ৰবন্ধ লিখিছিলোঁ। আমি ইতিমধ্যে জানো যে বাঘ হাজৰিকাৰ কাহিনী শ্বেয়াৰ কৰাৰ বাবে ড° সূৰ্য্য কুমাৰ ভূঞাই মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকাক কৃতিত্ব দিছিল। মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকাকে ধৰি অসমৰ সাহিত্যিক মানুহৰ জীৱনী সন্নিবিষ্ট কিছু অসমীয়া গ্ৰন্থ আৰু অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসৰ কিছু গ্ৰন্থৰ কথা উল্লেখ কৰিছু, সেইবোৰ হ’ল — যতীন্দ্ৰনাথ গোস্বামীৰ অসমীয়া সাহিত্যৰ চামু বুৰঞ্জী (১৯৫৭), মহেশ্বৰ নেওগৰ সংকায়ন (১৯৬৩), অসম সাহিত্য সভা পত্ৰিকা খণ্ড ২৭ (১৯৬৯), আব্দুছ সত্তৰৰ সম্প্ৰতিৰ চানেকী (১৯৭০)। এই সকলোবোৰ লিখনিত বাঘ হাজৰিকা মাফিজুদ্দিন আহমেদ হাজৰিকাৰ পূৰ্বপুৰুষ বুলি উল্লেখ আছে। অৱশ্যেই আন কিতাপো আছে যিবোৰ মই ইয়াত লক্ষ্য কৰা নাই।
অসমীয়া সাহিত্যৰ ইতিহাসৰ ইংৰাজী গ্ৰন্থ আছে — ডিম্বেশ্বৰ নেওগৰ ‘New Light on History of Asamiya Literature’ (১৯৬২)ৰ দৰে — য’ত লেখকসকলে কবি মাফিজুদ্দিনৰ প্ৰসংগত বাঘ হাজৰিকাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
কিছুমান অসমীয়া উপন্যাসত আহোমৰ দিনৰ আন মুছলমান হাজৰিকাৰ উল্লেখ আছে। কিন্তু তেওঁলোক কেৱল উপন্যাসখনৰ বাবে নিৰ্মিত কাল্পনিক চৰিত্ৰ। নৱকান্ত বৰুৱা অসমীয়া সাহিত্যৰ এটি প্ৰসিদ্ধ নাম। তেওঁৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় উপন্যাস আছিল ‘ককাদেউতাৰ হাড়’ (১৯৭৪)। এই উপন্যাসখন আছিল এক আৰ্থ-সামাজিক উপন্যাস আৰু ১৯৭৫ চনত সাহিত্য অকাডেমি বঁটা লাভ কৰিছিল। এই উপন্যাসখনত গৌৰীনাথ সিংহৰ যুগৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
কাহিনীটোত হাফিজুৰ হাজৰিকা নামৰ এজন মানুহৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। হাফিজুৰ হাজৰিকা আছিল এজন পাৰ্চিপৰিয়া, হাজৰিকা বাব পূৱা এজন বিষয়া। একেদৰে বিকাশ দিহিঙ্গীয়াৰ উপন্যাস ‘গমধৰ: স্বাধীনতা আন্দোলনৰ বাটকটীয়া গমধৰ কোঁৱৰৰ আত্মকথা’ (২০২২)ত আব্দুল হাজৰিকা নামৰ এজন মানুহৰ কথা উল্লেখ আছে, যাক গোমধৰ কোঁৱৰৰ চাচা হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছে। তেওঁ এটা কাল্পনিক চৰিত্ৰ। আন উপন্যাসত হয়তো তেওঁলোকৰ দৰে চৰিত্ৰ আৰু থাকিব পাৰে।
বাঘ হাজৰিকা অসমৰ ইতিহাসত এজন সাহসী বীৰ হিচাপে পৰিচিত। যদিও বাঘ হাজৰিকাৰ কথা উল্লেখ কৰা সাহিত্য বেছি নাই, কোনোমতে এই লেখাবোৰ বিচাৰি পালোঁ। এই সাহিত্যবোৰৰ কিছুমান নিশ্চিতভাৱে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ লেখ। লোককথাৰ অস্তিত্ব আৰু ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিসকলৰ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সাহিত্যই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বাঘ হাজৰিকাৰ লোককথা অসমীয়া সাহিত্যত উপস্থিত হোৱাটো নিশ্চিতভাৱে ভাল কথা।
