লেখক : মহম্মদ তালহা আমিন বৰুৱা অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু ছিক্কিমত মুসলিমসকলৰ উপস্থিতি উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ইতিহাসৰ এটা কম জ্ঞাত অংশ। সংখ্যা অলপ হ’লেও, মুছলমান সমাজই এই দুই হিমালয়ন ৰাজ্যৰ সাংস্কৃতিক আৰু সামাজিক জীৱনত গুৰুত্বপূর্ণ অৱদান আগবঢ়াইছে। ছিক্কিমত প্ৰথম মুছলমানসকল নামগ্যাল আৰু ব্ৰিটিছ যুগত ব্যৱসায়ী হিচাপে আহিছিল। অৰুণাচল প্ৰদেশত বহুত মুছলমান অসম আৰু বঙালৰ পৰা আহি ব্যৱসায়, হস্তশিল্প আৰু স্থানীয় সেৱাৰ সৈতে জড়িত হৈছিল। তেওঁলোকৰ কাহিনী এই অঞ্চলৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৈতে থকা সংযোগ প্ৰতিফলিত কৰে। অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু ছিক্কিমৰ মুছলমানসকলৰ ইতিহাস আৰু জনগাঁথনি চাওঁ আহক। অৰুণাচল প্ৰদেশ : অৰুণাচল প্ৰদেশত মুছলমানৰ উপস্থিতি সামান্য যদিও উল্লেখযোগ্য, ইয়াৰ মূল কাৰণ হৈছে চুবুৰীয়া অঞ্চল যেনে অসম আৰু বংগৰ পৰা মুছলমান প্ৰব্ৰজন, যিসকলে বিগত শতিকাবোৰত বসতি স্থাপন কৰিছিল। যদিও মুছলমান জনসংখ্যা সংখ্যালঘু হৈয়েই আছে, তথাপিও অঞ্চলটোৰ ধৰ্মীয় বুজাবুজিৰ বাবে তেওঁলোকৰ ইতিহাস আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহ গুৰুত্বপূৰ্ণ। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১.৯২%ৰ পৰা ১.৯৫% মুছলমান। অৰুণাচল প্ৰদেশত ইছলামৰ সঠিক উৎপত্তিৰ তথ্য লিপিবদ্ধ হোৱা নাই যদিও এই অঞ্চলত ইছলামৰ আগমন ১৯ শতিকাত মান (বাৰ্মিজ) অসম আক্ৰমণৰ সময়ত ঘটিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। অৰুণাচলৰ মুছলমান জনসংখ্যা অধিক শেহতীয়া আৰু প্ৰায়ে সীমান্ত বাণিজ্য, চৰকাৰী সেৱা, আৰু আন্তঃসম্প্ৰদায়ৰ সম্পৰ্কৰ সৈতে জড়িত। জনসংখ্যা কম হোৱাৰ পিছতো লোহিত জিলা, নামচাই, টাৱাং, বমডিলা, ইটানগৰ আদি চহৰত মুছলমান সম্প্ৰদায় দেখা যায়। কেইবাটাও মছজিদে মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ ধৰ্মীয় প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হৈছে ১৮২৬ চনৰ তেজু জামা মছজিদ আৰু ই এই অঞ্চলৰ স্থাপত্য আৰু আধ্যাত্মিক ল্যাণ্ডমাৰ্ক। নামছাই মছজিদ, এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় স্থান হিচাপেও কাম কৰে। থলুৱা অৰুণাচল মুছলমানৰ উল্লেখযোগ্য উপস্থিতিৰ ইংগিত দিয়া প্ৰমাণ আছে—অৰ্থাৎ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জনগোষ্ঠীয়ভাৱে স্থানীয় মুছলমান আছে। মুছলমান সম্প্ৰদায়ৰ মঞ্চৰ ভিতৰত হোৱা আলোচনাসমূহে খিলঞ্জীয়া পৰিচয় আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ প্ৰশ্নসমূহৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে, যিটো ৰাজ্যখনৰ মুছলমানসকলৰ খিলঞ্জীয়া মৰ্যাদাৰ ওপৰত বিতৰ্কৰ বাবে শেহতীয়াকৈ অ’ল অৰুণাচল প্ৰদেশ ট্ৰাইবেল মুছলিম ইয়ুথ’ছ ফ’ৰামৰ আত্মবিভাজনৰ দ্বাৰা প্ৰমাণিত হৈছে। আহোমসকলক বশ কৰিবলৈ মোগলে কৰা প্ৰচেষ্টাই অৰুণাচল প্ৰদেশত প্ৰভাৱ পেলায়, কিয়নো আহোমসকলে মোগল আৰু স্থানীয় জনজাতি উভয়ৰে বিৰুদ্ধে নিজৰ উত্তৰ সীমান্ত সুদৃঢ় কৰি তুলিছিল। মোগল অভিযানে অসমৰ মধ্যস্থতাকাৰীৰ জৰিয়তে অৰুণাচল প্ৰদেশলৈ নতুন বাণিজ্যিক পথ আৰু সামগ্ৰী, যেনে মোগল বস্ত্ৰ আৰু গহনা আদিৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে। অসমৰ কিছু অংশৰ ওপৰত মোগলৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ অৰ্থ আছিল অৰুণাচল প্ৰদেশৰ জনজাতি মোগল কৰ ব্যৱস্থাৰ অংশ, পৰোক্ষভাৱে। অৰুণাচলী জনজাতীয় গোটক কেতিয়াবা মোগলৰ সামৰিক অভিযানৰ সময়ত শ্ৰমিক বা সামগ্ৰী যোগান ধৰিবলৈ কোৱা হৈছিল। ছিক্কিম : ছিক্কিমৰ ইছলাম সংখ্যালঘু ধৰ্ম, মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ১.২৬%ৰ পৰা ১.৬২% মুছলমান, যিটো সমগ্ৰ ৰাজ্যতে প্ৰায় ১০,০০০ৰ পৰা ২০,০০০ লোক। ছিক্কিমৰ মুছলমান সম্প্ৰদায় খিলঞ্জীয়া নহয়; প্ৰায় সকলো মুছলমানেই প্ৰব্ৰজনকাৰী যি বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, আৰু পশ্চিম বংগৰ দৰে ৰাজ্যৰ পৰা আহিছিল, মূলতঃ কৰ্ম আৰু ব্যৱসায়ৰ সুযোগৰ বাবে। ছিক্কিমত বাস কৰা জনগোষ্ঠীয়ভাৱে তিব্বতী মুছলমানো আছে। ছিক্কিমৰ শাসক – তাছি নামগ্যালৰ পৰা ভূমি অধিগ্ৰহণ কৰা এজন ধনী তিব্বতী মুছলমান ছাবিলা চৰ্দাৰৰ সহায়ত গংটকৰ মছজিদটো প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। ছিক্কিমত প্ৰায় ৭-৮টা মছজিদ আছে। আৰু কোনো মাদ্ৰাছা নাই। গেংটক মছজিদটো আঞ্জুমান-ই-ইছলমিয়া নামৰ স্থানীয় সংস্থাটোৱে পৰিচালনা কৰে, যিয়ে ধৰ্মীয় আৰু সামূহিক কাম-কাজ চোৱাচিতা কৰে। গেংটকৰ মছজিদটো ১৯৪২ চনৰ পৰা ১৯৪৩ চনৰ আশে-পাশে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ছিক্কিমত মুছলমান লোক থকাৰ এইটোৱেই প্ৰথম লিপিবদ্ধ দৃষ্টান্তও।
